François (Maître)

Lexicon van Boekverluchters

 

Den Haag, Museum Meermanno-Westreenianum

Ms 10 A 11, f. 8v (detail)

 

Maître François - François le Barbier (de oudere)

 

 

Frans boekverluchter. Werkzaam te Parijs waar hij in de jaren tussen 1450 en 1480 de leidende verluchter was. Zijn werk kon op basis van een brief uit 1473 vastgesteld worden. In deze brief wordt gesproken van het voltooien van de verluchting van een exemplaar van de Civitas Dei door "egregius pictor Franciscus" (thans Parijs, Bibliothèque Nationale, manuscrit français 18-19).

 

In vroeger tijden werd hij wel eens, maar wel ten onrechte, geïdentificeerd als François, zoon van Jean Fouquet. In 2014 werd Maître François geïdentificeerd als François le Barbier (de oudere), die in de jaren 1460-1470 woonde op de brug van de Notre-Dame (zie Deldicque 2014). Tevens werd de tot dan toe eveneens anonieme Meester van Jacques de Besançon geïdentificeerd als François le Barbier (de jongere), zoon van François le Barbier (de oudere). Jacques de Besançon zelf werd, maar dan meer speculatief, vereenzelvigd met de anonieme Meester van Liénart Baronnat.

 

De kunst van Maître François is sterk beïnvloed door Vlaamse en Noord-Franse verluchting. Verbanden met de in Leuven werkzame paneelschilder uit Haarlem, Dirck Bouts, zijn wel gelegd.

Zo verraadt de Kruisiging uit het Wharncliffe Getijdenboek, hoewel Meester François zijn figuren modelleert op een wijze die sterk herinnert aan Fouquet, duidelijke Nederlandse invloeden; het thema waarbij de soldaten vechten om de kleren van Jezus, is een thema dat zijn oorsprong vindt in Duitse of Oost-Nederlandse kunst. Van Noordelijke origine is ook de nadruk die wordt gelegd op het lijden van de naast Jezus gekruisigde moordenaars, waarvan de armen en benen gebroken zijn. Ook de afbeelding van Veronica met de Zweetdoek in het tafereel van de Kruisiging is van oorsprong een element afkomstig uit de Vlaamse paneelschilderkunst.

 

 

Den Haag, Museum Meermanno-Westreenianum

Ms 10 A 11, f. 1r, 6r

 

Een tweetal bijzondere miniaturen, bevestigd op een houten drager om gelijkenis met een paneelschildering te bewerkstelligen, is eveneens vervaardigd door Maître François. De ene miniatuur met het Laatste Oordeel werd in 1897 geveild bij Sotheby’s en bevindt zich thans in het Art Institute te Chicago. De andere met de Geboorte van Christus werd eveneens bij Sotheby’s geveild, en wel in 1991. Het bijzondere is dat beide miniaturen, bijna 100 jaar na elkaar opgedoken, uit een en hetzelfde handschrift afkomstig zijn.

 

Een vooraanstaand verluchter uit zijn omgeving is de Meester van Jean Rolin II. Zijn belangrijkste medewerker wordt in de jongere Amerikaanse literatuur aangeduid met de naam: “Chief Associate" van Maître François, terwijl de Franse literatuur nog vasthoudt aan de opvatting dat deze verluchter is te vereenzelvigen met Jacques de Besançon. In navolging van Avril & Reynaud 1993, p. 256, wordt veiligheidshalve maar de noodnaam Meester van Jacques de Besançon gegeven aan deze verluchter.

 

Van de hand van Maître François is thans een vijftigtal handschriften bekend. Tot zijn opdrachtgevers behoorde o.a. Jacques d'Armagnac, graaf van Nemours, die niet minder dan zes handschriften van de hand van Maître François bezat, naast nog enkele andere afkomstig uit diens atelier.

 

 

Londen, British Library, Ms. Harley 4375 Londen, British Library, Ms. Harley 4375 Londen, British Library, Ms. Harley 4375

f. 1r f. 45r f. 77r

 

 

De late stijl van Maître François vloeit als het ware over in die van de anonieme Meester van Jacques de Luxembourg. Zo is bijvoorbeeld de verluchting van het bij Sotheby’s op 18 juni 2002 als lot 54 geveilde Getijdenboek van Alain Bouchard toe te schrijven aan hetzij de late fase van Maître François dan wel aan deze Meester van Jacques de Luxembourg.

 

Een groep boekverluchters, aan te merken als navolgers van Maître François, werkten in Parijs en/of mogelijk Langres voor een Duitse clientèle. Tot door deze thans nog niet apart naamgegeven groep verluchte handschriften behoren een getijdenboek in Augsburg, Universitätsbibliothek, Cod 1.3.8, 2, een getijden- en gebedenboek in Keulen, Renate König Collectie, ms nr. 11, een getijdenboek in Londen, British Library ms add 15702, een getijdenboek in New York, Pierpont Morgan Library, ms M 26, een jeu des échecs in Parijs, Bibliothèque Nationale, en een hortulus animae in Wolfenbüttel, Herzog August Bibliothek

Cod guelf blankenburg 296.

 

 

Melbourne, National Gallery of Victoria, Ms Felton 1072/3, f. 73v Kruisiging - f. 78v: de drie doden en de drie levenden

 

Catalogus

 

Augsburg, Universitätsbibliothek

 

Cod 1.3.8, 2 getijdenboek, Parijs, 1485 verluchting door navolger van Maitre François lit: Keulen 2001 (1) in nr. 11

 

Baltimore, Walters Art Gallery

 

Ms W 214 getijdenboek, Parijs, ca 1475 lit: De Ricci 1935-1940, I, nr. 273||Baltimore 1949, nr. 111

 

Ms W 252 getijdenboek, Parijs, ca 1470 lit: De Ricci 1935-1940, I, nr. 262||Baltimore 1949, nr. 112

 

Ms W 285 getijdenboek, Parijs, ca 1470, verluchting door Meester François en 2 andere anonieme verluchters lit: De Ricci 1935-1940, I, nr. 233||Baltimore 1949, nr. 109

 

Nr. 24.1015 losse miniatuur uit een Valerius Maximus, Memorabilia (?) met Medusa, Parijs, ca 1460-70 lit: De Ricci 1935-1940, II, p. 1930|| Baltimore 1949, nr. 110

 

Chantilly, Musée Condé

 

Ms 722 Miroir historial (1 deel, beide andere delen in Parijs, Bibliothèque Nationale), Parijs, 1463 lit: Spencer 1974, p. 234||Avril & Reynaud 1993, p. 46

 

 

Londen, British Library, Ms. Harley 4375, f. 77r (detail)

 

Chicago, Art Institute

 

Losse miniatuur op houten paneel met het Laatste Oordeel, afkomstig uit een handschrift van Jean Chapuis, Sept Articles de la Foi, Parijs, ca 1470 (andere miniatuur geveild te Londen, Sotheby’s 18 juni 1991, lot 26) lit: London 1908, nr. 225||De Mély 1913, p. 244||London 1932, nr. 621||Parijs 1937, nr. 777||Sotheby’s 3 april 1957 (Cockerell), lot 15||Kessler 1969, nr. 17||Sotheby’s 18 juni 1991, p. 26

 

Den Haag, Museum Meermanno-Westreenianum

 

Ms 10 A 11 Augustinus, La Cité de Dieu, Boeken I-X (vert. door Raoul de Presles), Parijs, ca 1475-1480 (Boek II in Nantes) lit: Laborde 1909, dl. 1-2, dl. 1-2, p. 423-448 nr. 56||Byvanck 1924, p. 128-132 nr. 45, pl. LXII-LXIII||Spencer 1974, p. 234||Boeren 1979, p. VII, 14-15|| Den Haag 1979, p. 18, 20 nr. 32, afb. op p. 55||Den Haag 2002, p. 17-18, 129, 132-134, 210 nr. 56, afb. 103-104

 

Genève, Bibliothèque publique et universitaire

 

Ms fr 79 Livre du compendion ystorial, dit Le Mignon, Parijs, ca 1460-1485 lit: Avril & Reynaud 1993, p. 46

 

Keulen, Renate König Collectie

 

Ms nr. 11 Duits getijden- en gebedenboek, Parijs, ca 1470-1480 verluchting door navolger van Maitre François lit: Keulen 2001 (1) nr. 11

 

Lissabon, Museu Calouste Gulbenkian

 

Ms LA 147 Getijdenboek van René II de Lorraine, Parijs, ca 1473-1479 lit: Sotheby’s 23 maart 1920 (Henry Yates Thompson, 2), lot 57||Parijs 2003, p. 345||Angers 2009, nr. 54

 

 

Londen, British Library, Ms. Harley 4375, f. 123r (detail)

 

Londen, British Library

 

Ms add 15702 getijdenboek, Parijs, 1482 verluchting door navolger van Maitre François lit: Keulen 2001 (1) in nr. 11

 

Ms Egerton 2045 getijdenboek, Parijs ca 1460-70 en Brugge ca 1480-85, verluchting begonnen door Meester François en voltooid door Meester van het Desdense Gebedenboek: f. 16v, 185v, 216v, 233v, 254v 260v lit: Brinkmann 1997, p. 261-4, 389

 

Ms Harley 4374 Valerius Maximus, Memorabilia, vol. 1, Parijs, ca 1475, vertaling door Simon de Hesdin en Nicholas de Gonesse, gemaakt voor Philippe de Commynes (geboren 1447, overleden 1511) lit: Backhouse 1997, nr. 172

 

Ms Harley 4375 Valerius Maximus, Memorabilia, vol. 2, Parijs, ca 1475, vertaling door Simon de Hesdin en Nicholas de Gonesse, gemaakt voor Philippe de Commynes (geboren 1447, overleden 1511) lit: Backhouse 1997, nr. 172

 

Londen, Sotheby’s

 

Catalogus 18 juni 1991 lot 26 Losse miniatuur op houten paneel met de Geboorte van Christus, afkomstig uit een handschrift van Jean Chapuis, Sept Articles de la Foi, Parijs, ca 1470 (andere miniatuur te Chicago, Art Institute) lit: Sotheby’s 18 juni 1991, lot 26, p. 26-7, lot 26

 

Catalogus 18 juni 2002, lot 54 Getijdenboek van Alain Bouchard, Parijs, ca 1480-1490 verluchting door Meester François (late fase) dan wel door de Meester van Jacques de Luxembourg lit: Sotheby’s 18 juni 2002, lot 54

 

Catalogus 8 juli 2014, lot 60 getijdenboek, Parijs, ca 1470 (getijdenboek in semi-grisaille en daarmee behorende tot een kleine groep vergelijkbare handschriften (Wharncliffe Hours (Melbourne, National Gallery, MS. Felton 1072/3, London, British Library, Egerton MS.2045 en het Getijdenboek van Rene II van Lorraine, Lissabon, Gulbenkian Museum, MS.L.A.147), bevat de volgende miniaturen: f.13r Johannes op Patmos; 22r een jonge man in gebed met zijn patroonheilige en Maagd en Kind; 53r Annunciatie; 68v Visitatie; 96v aanbidding door de wijzen; 101v Presentatie in de Tempel; 106v vlucht naar Egypte; 118r David in gebed; 141r Kruisiging; 146r Pinksteren; 151r skelet valt jonge man aan met speer; 174r Triniteit

 

Lyon, bibliothèque municipale

 

Ms 5154 getijdenboek van Jacques de Langeac, Parijs, 1465-1468 lit: Avril & Reynaud 1993, nr. 14

 

Melbourne, National Gallery of Victoria

 

Ms Felton 1072/3 Wharncliffe Getijdenboek, Parijs of Angers, ca 1475 lit: Manion 1972||Manion 1981||Manion & Vines 1984, nr. 78||Sterling 1990, nr. 13||Parijs 2003, p. 345

 

Nantes, Bibliothèque municipale

 

Ms 8 Augustinus, La Cité de Dieu, Boek II (vert. door Raoul de Presles), Parijs, ca 1475-1480 Overige boeken in Den Haag, Museum Meermanno-Westreenianum, zie verder aldaar

 

New York, Pierpont Morgan Library

 

Ms M 26 getijdenboek, Parijs of Langres, ca 1485-1490 verluchting door navolger van Maitre François lit: Wieck 1997, nr. 90||Keulen 2001 (1) in nr. 11

 

Ms M 73 getijdenboek, Parijs, ca 1470 lit: Wieck 1997, p. 88||Parijs 2003, p. 345

 

Parijs, Bibliothèque Nationale

 

Ms fr 18 en fr 19 Augustinus, De Civitatis Dei, Parijs, tussen 1469 en 1473 lit: Laborde 1909, dl. 1-2, p. 184, 397, nr. 54||Blum & Lauer 1930, p. 81, pl. 51|| Parijs 1955, nr. 266||Porcher 1959, p. 75, fig. 84|| Sterling 1990, nr. 12||Biblioteca Apostolica Vaticana 1992, p. 258||Avril & Reynaud 1993, nr. 16

 

Ms fr 50-51 Miroir historial (2 delen, 3e deel in Chantilly), Parijs, 1463 lit: Spencer 1974, p. 234|| Avril & Reynaud 1993, p. 46

 

Ms fr 2000 Jeu des échecs, Parijs of Langres, ca 1485-1490 verluchting door navolger van Maitre François lit: König 1994, in nr. 35, p. 85 daar als Meester van Robert Gaguin||Keulen 2001 (1) in nr. 11 (RW: m.i. is de kwaliteit van de gezichten in bijv. Het door de Meester van Robert Gaguin geschilderde naamgevend handschrift in Rotthalmünster, Antiquariat Heribert Tenschert, Leuchtendes Mittelalter VI (1994), nr. 35, f. 1r, dermate veel hoger dan bijv. de gezichten in het handschrift in Keulen, Renate König Collectie, ms. nr. 11, geschilderd door dezelfde dan wel verwante navolger van Meester François, dat waarschijnlijk ook onderhavig handschrift niet toeschrijfbaar is aan de Meester van Robert Gaguin

 

Ms fr 9186 Henri Romain, Abrégé de Tite-Live, Compendium historial (en andere teksten), dit Le Mignon, Parijs, ca 1470 lit: Parijs 1904, nr. 146|| Avril & Reynaud 1993, nr. 15

 

Ms gr 55 lectionarium in Grieks en Latijn, gemaakt voor kardinaal Charles II de Bourbon, Parijs, tussen 1476-1488, verluchting door Maitre François of diens medewerker de Meester van Jacques de Besançon lit: Spencer 1974, p. 234||Avril & Reynaud 1993, nr. 137

 

Ms lat 1405 zogenaamde Gebedenboek van Marie Stuart, koningin van Schotland, Nantes, ca 1450 en later, verluchting door Meester van de Geneefse Boccaccio: f. 14v, 17, 35; Eerste Meester van het Oxfordse Getijdenboek, Bodleian Library, ms. add. A185: randen van f. 17, 20; Meester in stijl van Meester van Boethius ms. fr. 809: f. 27; Meester uit omgeving van Meester François: f. 43, 44v, 45v, 47, 49, 51, 53, 55v, 59v61v, 63v; Meester van Adelaide van Savoyen: f. 1-16; Meester van de Canonplaten van Princeton, ms. Garrett 40: f. 20 lit: Parijs 1955, nr. 277 daar als: ca 1450 door Meester van Juvenal des Ursins||König 1982, p. 203-7

 

 

Parijs, Bibliothèque Nationale, ms. fr. 18, f. 234v (detail)

 

Parijs, Bibliothèque Sainte-Geneviève

 

Ms 246 Augustinus, De Civitatis Dei, Parijs, tegen 1475 lit: Spencer 1974, p. 234||Avril & Reynaud 1993, nr. 17

 

Rotthalmünster, Antiquariat Heribert Tenschert

 

Katalog XX Illumination und Illustration (1987), nr. 11 getijdenboek, Brugge, ca 1430, twee volbladminiaturen: f. 14r: Kruisiging, 56r: Dodendans-scène lit: Tenschert 1987, nr. 11

 

Leuchtendes Mittelalter V, 1993, nr. 21 getijdenboek, Parijs, ca 1470-1480 door Meester François, met toevoegingen uit Lyon, ca 1500 lit: König 1993, nr. 21

 

Wenen, Osterreichische Nationalbibliothek

 

Cod 1840 getijdenboek, Parijs, ca 1420, door Meester van Bedford en Parijs, ca 1460 door Meester François lit: Wenen 1978, nr. 23

 

Cod 2551 Philippe de Mezieres, Le songe du vieil pelerin, Parijs, ca 1470-1480 lit: Pächt-Thoss 1974, p. 89||Wenen 1978, nr. 46||Sterling 1990, nr. 14

 

Cod 2559 Franciscus Petrarca, De remediis utriusque fortuna (in Franse vert. door Nicole Oresme), Parijs, ca 1470 lit: Unterkircher 1967, tafel 48||Pächt-Thoss 1974, p. 85||Wenen 1978, nr. 47

 

Cod ser n 12735 breviarium, Parijs, voor 1467 lit: Pächt-Thoss 1974, p. 157||Wenen 1978, nr. 43

 

Cod ser n 13237 getijdenboek, Parijs, ca 1460-1470 lit: Pächt-Thoss 1974, p. 152||Wenen 1978, nr. 44 als Meester François Groep||Zie ook onder: Meester van Jean Rolin II

 

Wolfenbüttel, Herzog August Bibliothek

 

Cod guelf blankenburg 296 Hortulus Animae, Parijs, 1470 verluchting door navolger van Maitre François lit: Keulen 2001 (1) in nr. 11

 

 

Parijs, Bibliothèque Nationale, ms. fr. 9186, f. 298v (detail)

 

Literatuur

 

Parijs 1904, nr. 146

London 1908, nr. 225

Laborde 1909, dl. 1-2, p. 184, 397, 423-448, nrs. 54, 56

De Mély 1913, p. 244

Sotheby’s 23 maart 1920 (Henry Yates Thompson, 2), lot 57

Byvanck 1924, p. 128-132 nr. 45, pl. LXII-LXIII

Blum & Lauer 1930, p. 81, pl. 51

London 1932, nr. 621

De Ricci 1935-1940, I, nrs. 233, 273, 262; II, p. 1930

Parijs 1937, nr. 777

Baltimore 1949, nrs. 109-112

Parijs 1955, nrs. 266, 277

Sotheby’s 3 april 1957 (Cockerell), lot 15

Porcher 1959, p. 75, fig. 84

Unterkircher 1967, tafel 48

Kessler 1969, nr. 17

Manion 1972

Spencer 1974

Pächt-Thoss 1974, p. 85-, 89-, 152-, 157-

Wenen 1978, nrs. 23, 43, 44, 46, 47

Boeren 1979, p. VII, 14-15

Den Haag 1979, p. 18, 20 nr. 32, afb. op p. 55

Manion 1981

König 1982, p. 203-207

Manion & Vines 1984, nr. 78

Tenschert 1987, nr. 11

Sterling 1990, nrs. 12, 13, 14

Sotheby’s 18 juni 1991, lot 26, p. 26-7

Biblioteca Apostolica Vaticana 1992, p. 258

Avril & Reynaud 1993, nrs. 14-17, 137, p. 45-52

König 1993, nr. 21

Backhouse 1997, nr. 172

Wieck 1997, nr. 90, p. 88

Brinkmann 1997, p. 261-4, 389

Keulen 2001 (1), nr. 11

Den Haag 2002, p. 17-18, 129, 132-134, 210 nr. 56, afb. 103-104

Sotheby’s 18 juni 2002, lot 54

Parijs 2003, p. 345

Angers 2009, nr. 54

Deldicque 2014

Sotheby’s 8 juli 2014, lot 60

 

Bradley 1887-1889 -

Thieme-Becker 1907-1950, XII, p. 368

D’Ancona & Aeschlimann 1949, p. 78

 

Copyright © Roel Wiechers, 2013. All Rights Reserved