Lieven van Lathem

 

Malibu, J. Paul Getty Museum, ms 111 Roman de Gillion de Trazegnies

 

Catalogus

 

Amsterdam, Universiteitsbibliotheek

 

Ms XV C 26 getijdenboek, Gent of Brugge ca 1470 (3 verluchters, verwantschap met Lieven van Lathem lit: Dogaer 1987, p. 136||Wolff 1996, nr. 1

 

Baltimore, Walters Art Gallery

 

Ms W 208 getijdenboek, Antwerpen (?), ca 1470 omgeving Lieven van Lathem lit: De Ricci 1935-1940, I, nr. 269||Brussel 1959, nr. 249||Randall 1997, nr. 270

 

Berlijn, Staatsbibliothek-Preussischer Kulturbesitz

 

Ms Breslau 1, delen 1 tem 4 Jean Froissart, Chroniques, Brugge of Lille, ca 1468-1470, verluchting door Lieven van Lathem, Loyset Liédet, Meester van 1482?, Meester van het Gulden Vlies van Wenen en Kopenhagen: de randen lit: Winkler 1925 (1978), p. 164; daar nog gerangschikt onder: Breslau, Stadtbibliothek||Olschki 1932, pl. 56||Dogaer 1987, p. 112, 124 als Loyset Liédet en Philippe de Mazerolles||Wolff 1996, p. 191-200, nr. 2||Brinkmann 1997, p. 292||Smeyers 1998, p. 401||Los Angeles-London 2003, p. 64, 239||Hans-Collas & Schandel 2009, p.58, 78, 84, 157, 164||Wijsman 2010, p. 332

 

Cambridge, Fitzwilliam Museum

 

Ms 143 (ook: ms James 143) getijdenboek, ca 1455-60 Lieven van Lathem en anonieme verluchter lit: Byvanck-Hoogewerff 1925, nr. 149 als Noord-Nederlands, ca 1480||Winkler 1925 (1978), p. 168||Cambridge 1993, nr. 19||Wolff 1996, nr. 3

 

Den Haag, Koninklijke Bibliotheek

 

Ms SMC1 Trivulzio getijdenboek, Gent, Antwerpen en Valenciennes, ca 1470-1475 verluchting door Lieven van Lathem: f. 13v Triniteit, 22v, 30v, 44v Pinksteren, 55v, 59v alle heiligen, 67v, 86v, 103v Gregoriusmis, 110v Maagd en Kind met musicerende engelen, 120v, 128r Sint Joris en de draak, 157v Johannes op Patmos, 159v Lucas, 161v Matteus, 164v Marcus, 248v David in gebed, 271v dodenmis; Simon Marmion: f. 139v bewening, 166v annunciatie, 186v visitatie, 199v geboorte, 205v aankondiging aan de herders, 211v aanbidding door de wijzen, 217v presentatie in de tempel, 223v vlucht naar Egypte, 232v; en de Weense

Meester van Maria van Bourgondië: f. 94v Kruisiging lit: Los Angeles-London 2003, nr. 17

 

Den Haag, Rijksmuseum Meermanno-Westreenianum

 

Ms 10 F 50 getijdenboek, verluchting door Lieven van Lathem en de Meester van Catharina van Kleef lit: Wolff 1996, nr. 5||Leuven 2002, p. 239||Voor verdere literatuur zie onder: Meester van Catharina van Kleef.

 

Dülmen, collectie van Hertog van Croy

 

Ms 50 Roman de Gillion de Trazegnies lit: Bayot 1903, p. 27-36||Brussel 1959, nr. 240||Wolff 1996, nr. 6||Smeyers 1998, p. 401

 

’s-Heerenberg, Huis Bergh

 

Ms 10 gebedenboek, Vlaanderen, 3e kwart 15e eeuw navolger Lieven van Lathem? en navolger Claes Spierinck? lit: Site Bibliotheca Neerlandica Manuscripta

 

Madrid, Biblioteca Nacional

 

Ms vitr 25-5 getijdenboek Voustre Demeure, Gent, ca. 1475-1480 (20 miniaturen uit dit handschrift thans in Berlijn en 1, verlucht door Simon Marmion, in Philadelphia) verluchting door de Weense Meester van Maria van Bourgondië, Lieven van Lathem, Simon Marmion en de Meester van het Dresdense Gebedenboek: alle 24 kalenderminiaturen lit: Lieftinck 1969, p. 77-108|| Brinkmann 1997, p. 183-196, 390||Smeyers 1998, p. 395|| Los Angeles-London 2003, nr. 20

 

Malibu, J. Paul Getty Museum

 

Ms 37 getijdenboek van Karel de Stoute, Gent, Antwerpen en Rouen ca 1469 en 1480-1490, verluchting door Lieven van Lathem: o.a. f. 1v Karel de Stoute, 2v hl. Veronica, 5v Maagd en Kind, 6rv Karel de Stoute, 10r Maagd en Kind, 14r Triniteit, 15v hl. Michael, 17r onthoofding van Johannes de Doper, 18r Johannes op Patmos, 19v Christus verschijnt aan Petrus, 21r hl. Andreas, 22r Christus en Jacobus de Meerdere, 23v Laatste Avondmaal, 24v hl. Stefanus, 26r Christoffel met het Kind, 29r hl. Sebastiaan, 31v hl. Laurens, 33r hl. Antonius, 34v hl. Martin, 36r hl. Gatian, 38r hl. Fiacrius, 39v hl. Hubertus, 41v hl. Eutropius, 43r alle heiligen, 45r Anna-te-Drieën, 46v noli me tangere, 48r hl. Catharina, 49v hl. Margaretha, 50v hl. Apollonia, 67v Sint Joris en de draak, 68r Karel de Stoute, 71r gevangenneming, 82v Christus voor Pilatus, 95v Kruisdraging, 106r Kruisiging; Weense Meester van Maria van Bourgondië; Nicolaas Spierinck e.a. lit: Durrieu 1927, p. 54, pl. 43||Brussel 1959, nr. 242||Los Angeles-London 2003, nr. 16||Voor verdere literatuur zie onder: Weense Meester van Maria van Bourgondië

 

Ms 111 Roman de Gillion de Trazegnies, Antwerpen, na 1464 lit: Bayot 1903||Winkler 1925 (1978), p. 169|| Brussel 1959, nr. 160||Dogaer 1987, p. 136||Brugge 1992, p. 137, 138; ill. p. 114, 118, 120, 165, 168, 170||Wolff 1996, p. 154-155, 166-182, nr. 4||Los Angeles-London 2003, nr. 58||Hans-Collas & Schandel 2009, p. 78, 81, 84, 124, 298, 321||||Sotheby’s 5 december 2012, lot 51

 

New York, Pierpont Morgan Library

 

Ms M 214 Jean de Courcy, Chronique universelle, dite de la Bouquechardière, Brugge, ca 1470, verlucht door werkplaats van Lieven van Lathem lit: Basel & Frankfurt am Main 1999, nr. 124

 

Parijs, Bibliothèque Nationale

 

Ms fr 331 Raoul Lefevre, Histoire de la conquete de la Toison d’Or, Antwerpen, ca 1470 lit: Winkler 1925 (1978), p. 192||Durrieu 1927, p. 55, pl. 46||Brussel 1959, nr. 158||Dogaer 1987, p. 136||Brugge 1992, p. 122, 137, ill. p. 115, 116||Wolff 1996, nr. 9||Los Angeles-London 2003, nr. 59||Blois & Parijs 1992, nr. 49

 

Ms fr 562 Les secrets d’Aristote (en) Miroir de l'Ame, Antwerpen, ca 1470 f. 7 presentatiescène door Lieven van Lathem; f. 66 door verluchter uit omgeving Philippe de Mazerolles lit: Winkler 1925 (1978), p. 90, 192||Brussel 1959, nr. 159||Brugge 1981, nr. 107|| Dogaer 1987, p. 136||Brugge 1992, p. 137||Wolff 1996, nr. 10||Los Angeles-London 2003, nr. 60

 

Ms nouv acq fr 16238 getijdenboek, Vlaanderen, ca 1460-1467 Dreux Jehan/Meester van Girart de Roussillon en Lieven van Lathem lit: Cardon 1996, p. 275||König 1991 (2), p. 180

 

Ms nouv acq fr 16428 gebedenboek van Filips de Goede, ca 1460 en Brugge ca 1495/1500 verluchting door Simon Marmion, Dreux Jean en Lieven van Lathem; de 7 miniaturen die het later toegevoegde Lazarus-visioen illustreren zijn van de hand van de Meester van het Dresdense Gebedenboek lit: Gent 1975, II, nr. 597||Wolff 1996, nr. 11||Brinkmann 1997, p. 393||Smeyers 1998, p. 393

 

Ms nouv acq lat 215 getijdenboek, ca 1460 lit: Dogaer 1987, p. 136||Wolff 1996, nr. 12

Parijs, Bibliothèque Nationale Musée du petit palais, Collection Dutuit

 

Ms 456 Histoire d'Alexandre (vertaling door Jean Wauquelin) verluchting door Dreux Jehan/Meester van Girart de Roussillon, Willem Vrelant, De Meester van de Vraie cronicque descoce en Lieven van Lathem lit: Winkler 1925 (1978), p. 196||Dogaer 1987, p. 136||Wolff 1996, nr. 13||Bousmanne 1997, p. 58, 297-299||Smeyers 1998, p. 393

 

Rouen, Bibliothèque municipale

 

Ms 192 getijdenboek, Vlaanderen, ca 1465 miniaturen door Lieven van Lathem, randversieringen door anoniem (Duits ?) artiest lit: Brussel 1959, nr. 241||Wolff 1996, nr, 14

 

Stuttgart, Württembergische Landesbibliothek

 

Cod brev 162 Sachsenheim Gebedenboek, ca. 1460 verluchting door Lievin van Lathem, Meester van het Breviarium van Geraardsbergen en een derde anonieme verluchter lit: Winkler 1925 (1978), p. 90||Wolff 1996, m.n. nr. 15||Leuven 2002, p. 293

 

Wenen, Osterreichische Nationalbibliothek

 

Cod 1857 getijdenboek van Maria van Bourgondië, 1475-80, f. 14v , 43v, 94v en 99v verluchting door Lieven van Lathem, Weense Meester van Maria van Bourgondië (4 miniaturen), Simon Marmion (1 miniatuur) en Willem Vrelant (1 miniatuur), kalligrafie en deel drolerieën door Claes Spierinc lit: Thoss 1987, nr. 16||Wolff 1996, nr. 16||Los Angeles-London 2003, nr. 19||voor verdere literatuur zie onder: Meester van Maria van Bourgondië

 

Cod 2533 Chroniques de Jérusalem abrégées, Brussel, ca 1455, Dreux Jehan/Meester van Girart de Roussillon en Lieven van Lathem: f. 12, 12v, 15, 15v ? lit: Wolff 1996, nr. 17||voor verdere literatuur zie onder: Dreux Jehan

 

Cod ser n 2616 Ordonnance touchant la conduite du premier écuyer d’écuyerie de monseigneur le duc du Bourgoigne (ordonnantie van de eerste stalmeester van Karel de Stoute), Antwerpen, 1469 calligrafie en randversiering (?) door Claes Spierinc, de enige miniatuur door Lieven van Lathem lit: Brussel 1959, nr. 184||Gent 1975, II, nr. 599||Thoss 1987, nr. 21

 

Cod ser n 12779 Adriaen Dullaert, Geschiedenis van Scheut, na 1471 verwant aan Lieven van Lathem lit: Thoss 1987, nr. 34

 

Lexicon van Boekverluchters

 

Malibu, J. Paul Getty Museum, ms. 111 Roman de Gillion de Trazegnies

 

 

 

Lieven van Lathem

 

 

 

Vlaams boekverluchter, afkomstig uit Latem, niet ver van Gent, werkzaam tussen 1453 en 1493, het jaar waarin hij overleed. Hij was ongetwijfeld een van de meest briljante verluchters van zijn tijd.

 

Van Lathem bracht een groot deel van zijn loopbaan vanaf 1453 in Gent door, als vrijmeester van het schildersambacht, waarvoor hij een hoog inschrijfgeld betaalde, een teken van hoog aanzien. Van 1456 tot 1459 was hij in dienst bij Filips de Goede. Tussen 1459 en 1462 verbleef hij mogelijk in Utrecht. Dit leidt men af uit een Noord-Nederlands getijdenboek dat hij samen met de Meester van Catharina van Kleef verluchtte: de randen worden aan Van Lathem toegeschreven (Den Haag, Rijksmuseum Meermanno-Westreenianum, ms. 10 F 50). In 1462 werd Lieven van Lathem lid van het Antwerpse Sint Lucas gilde. Zeker vanaf 1487 bekleedde hij de functie van hofschilder van Maximiliaan van Oostenrijk en dat bleef zo tot 1490, en mogelijk zelfs tot zijn dood in februari 1493. Vanaf 1470 ontbreken concrete gegevens over zijn activiteiten.

 

 

Malibu, J. Paul Getty Museum, ms. 111 Roman de Gillion de Trazegnies

 

 

Het oeuvre van Van Lathem bereikte een zeer hoog niveau, waarmee hij zijn tijdgenoten overtreft. De drôlerieën in de randen van het Haagse getijdenboek beelden beroepen en dagelijkse bezigheden uit. Dit soort motieven bekleedt een opvallende plaats in het werk van deze verluchter. Daarnaast wemelen zijn illustraties van kleine personages. Emotie wordt niet zozeer door middel van de gelaatsuitdrukking weergegeven, maar veeleer door de houding van het lichaam en de gebaren. Door de schaal van de figuren te verkleinen winnen de interieurs, stadsgezichten en landschappen aan belang. De miniaturist suggereert een grote diepte door de opeenvolging van goed verlichte ruimten. Het is Van Lathems verdienste dat hij de traditionele margedecoratie nieuw leven inblies. Hij verbreedde ze en gaf ze met een dicht patroon van motieven een grote sierlijkheid.

 

Kenmerkend zijn de blauwe en gouden acanthussen, die vaak grote vruchten dragen en via groene ranken worden verbonden met bloemen en druiventrossen. De artiest streeft in zijn randen naar een versterking van het effect van driedimensionaliteit. Figuren banen zich een weg door de ranken heen of komen uit bloemen tevoorschijn. Van groot belang zijn de gelijkenissen tussen motieven in de marges en in de taferelen: Van Lathem streefde er een eenheid mee na tussen decor en illustratie. Een mooi voorbeeld hiervan vormt de miniatuur op f. 142v uit de Gillion de Trazegnies, thans bewaard te Malibu, J. Paul Gettu Museum. In deze miniatuur waarop Gillion's zoon de Saraceense admiraal Lucion verslaat in een duel, imiteren de paarden hun meesters. De schimmel valt het doodbloedend bruin paard aan. Deze dierengroep wordt vervolgens compositorisch herhaald in de drôlerieën in de rand waarin een hond een hert aanvalt.

 

 

 

Malibu, J. Paul Getty Museum, ms. 111 Roman de Gillion de Trazegnies

 

Hetzelfde Gillion de Trazegnies-handschrift bevat een frontispice (f. 2r) dat een uitgangspunt vormt voor een veel nagevolgde compositie. De miniatuur toont een complexe architecturale constructie die bijna letterlijk wordt overgenomen in de frontispice van een Histoire de la Conquete de la Toison D'or (Parijs, Bibliothèque Nationale, ms. fr. 331).

 

In de gevechtsscènes in het Gillion de Trazegnies-handschrift geeft Van Lathem op overtuigende wijze gevoelens als angst, afgrijzen en pijn weer en beeldt hij gesneuvelde krijgers en paarden soms in moeilijke perspectivische verkortingen af. Ook de uitdrukkingen van dieren zijn op een gevarieerde wijze in beeld gebracht. Reeds Winkler 1925 wees op de bijzondere gave van de kunstenaar om dieren te schilderen (p. 90: "Das Rankenwerk is von grosser Eleganz, die Kampfszenen der Drolerien sind so lebendig, dass er wohl als einer der allerbesten Tiermaler des 15. Jahrhunderts gelten kann").

 

 

Malibu, J. Paul Getty Museum Malibu, J. Paul Getty Museum

Ms 37, f. 22r: Christus duwt met zijn voet het rotseilandje Ms 37, f. 14v: Triniteit

af waarop Jacobus de Meerdere slapend neerzit

 

Het Gillion de Trazegnies-handschrift vormt, samen met een Histoire de la Conquete de la Toisin d’Or (Parijs, Bibliothèque Nationale, ms. fr. 331) en een Livre des Secrets d’Aristote (Parijs, Bibliothèque Nationale, ms. fr. 562), een drietal belangrijke handschriften die door Lieven van Lathem in opdracht van de Brugse mecenas Lodewijk van Gruuthuse werden verlucht.

 

Basis voor de toeschrijving van miniaturen aan Lieven van Lathem is een ordonnantie van de eerste

stalknecht van Karel de Stoute (Wenen cod ser 2616). Een tweede bron voor toewijzingen aan Van Lathem vormt een document waarin staat vermeld dat de miniaturist voor Karel de Stoute een klein getijdenboek met 26 miniaturen verluchtte (thans: Malibu, J. Paul Getty Museum, ms. 37).

 

 

Den Haag, Koninklijke Bibliotheek, Ms SMC1, f. 44v: Pinksteren

 

Van Lathem wordt wel vereenzelvigd met Philippe de Mazerolles (Brussel 1959, p. 106-107; zie ook Winkler 1925 die de naam Van Lathem in het geheel niet kent en de handschriften rangschikt onder De Mazerolles), dan wel De Mazerolles wordt vereenzelvigd met de anonieme Meester van Antoon van Bourgondië, ten gevolge waarvan de werken die vroeger op naam stonden van de Mazerolles zouden moeten worden toegekend aan Van Lathem (Smeyers 1998, p. 371).

 

Het werk van Lieven van Lathem is nauw verwant met dat van de Meester van Girart de Roussillon (geïdentificeerd als Dreux Jehan), een door Rogier van der Weyden beïnvloede, belangrijk miniaturist, die eveneens voor Filips de Goede heeft gewerkt en die met Lieven van Lathem samenwerkte in het Gebedenboek van Filips de Goede (Parijs, Bibliothèque Nationale, ms. nouv acq fr 16428).

 

Ook met Claes (Nicolaas) Spierinc werkte van Lathem vaak samen, zo bijvoorbeeld in het reeds genoemde Getijdenboek van Karel de Stoute in Malibu en het beroemde Getijdenboek van Maria van Bourgondië in Wenen. De Meester van het Breviarium van Geraardsbergen was een naaste medewerker van Lieven van Lathem en van Dreux Jehan.

 

 

Malibu, J. Paul Getty Museum, ms 111 Roman de Gillion de Trazegnies

 

 

 

Literatuur

 

Bayot 1903

Byvanck-Hoogewerff 1925, nr. 149

Winkler 1925 (1978), p. 89, 90, 164, 168, 169, 192

Durrieu 1927, p. 54, 55, pl. 43, 46

Olschki 1932, pl. 56

De Ricci 1935-1940, I, nr. 269

De Schryver 1957

Brussel 1959, p. 106-107, nrs. 158, 159, 160, 184, 240, 241, 242, 249

Lieftinck 1969, p. 77-108

Unterkircher 1974

Gent 1975, II, p. 327-328, nr. 597, 599

Brugge 1981, nr. 107

Thoss 1987, nrs. 16, 21, 34

Dogaer 1987, p. 112, 124, 136

Marrow 1989, p. 163-4

König 1991 (2), p. 180

Blois & Parijs 1992, nr. 49

Brugge 1992, p. 122, 137, 138; ill. p. 114, 115, 116, 118, 120, 165, 168, 170

Unterkircher 1993

Cambridge 1993, nr. 19

Cardon 1996, p. 275

Wolff 1996

Brinkmann 1997, p. 183-196, 292, 390, 393

Bousmanne 1997, p. 58, 297-299

Randall 1997, nr. 270

Smeyers 1998, p. 371-2, 392-5, 401, 405-6

Basel & Frankfurt am Main 1999, nr. 124

Leuven 2002, p. 293

Los Angeles-London 2003, p. 64, 239, nrs. 16, 17, 19, 20, 58, 59, 60

Site Bibliotheca Neerlandica Manuscripta (2008)

Hans-Collas & Schandel 2009, p.58, 78, 81, 84, 124, 157, 164, 298, 321

Wijsman 2010, p. 332

Sotheby’s 5 december 2012, lot 51

 

 

 

Malibu, J. Paul Getty Museum, ms 111 Roman de Gillion de Trazegnies

Copyright © Roel Wiechers, 2013. All Rights Reserved