(Meester) Antoon van Bourgondië

Lexicon van Boekverluchters

 

Parijs, Bibliothèque Nationale

Ms fr. 2646, f. 176r les Bal d'Ardents (detail)

 

Meester van Antoon van Bourgondië

 

 

Vlaams boekverluchter, ontleent zijn door Friedrich Winkler gegeven naam aan een drietal grote handschriften die hij verluchtte voor Antoon (de Grote Bastaard) van Bourgondië (1421-1504), de onwettige halfbroer van Karel de Stoute.

 

Deze drie handschriften zijn Berlijn, Staatsbibliothek, Dep. Breslau 2, Den Haag, Museum Meermanno Westreenianum, ms. 10 A 21 en een zich vroeger in een Parijse privéverzameling bevindend handschrift, genoemd in Winkler 1925, p. 82: J. le Grant, Livre des bonnes moeurs. Duidelijk is overigens dat de miniaturen uit deze handschriften het werk zijn van meerdere verluchters. Terwijl veel van de grote miniaturen uit het Berlijnse en Parijse handschrift van de hand van onze meester zijn, geldt dat niet voor de verluchting van het Haagse handschrift: slechts de tien kleine miniaturen zijn van de hand van de Meester van Antoon van Bourgondië. De drie grote miniaturen in dit manuscript zijn het werk van een van zijn assistenten, een veel minder getalenteerde volgeling van de Meester van Margareta van York (door Scott McKendrick, Los Angeles-London 2003, p. 264, genaamd de Meester van de Brugse Genealogia deorum).

Onder meer de samenwerking met deze Brugse meester duidt erop dat de Meester van Antoon van Bourgondië werkzaam was in Brugge. De hierboven genoemde handschriften zijn geschilderd rond 1470.

De Meester van Antoon van Bourgondië modelleert zijn gezichten zwaar, met een sterke individualisatie, soms tegen het karikaturale aan. De figuren zijn goed getekend, in gevarieerde houdingen, en staan ten opzichte van elkaar goed geplaatst.

 

Op basis van de stijl van de miniaturen uit de hierboven genoemde drie handschriften, schreef Winkler nog een aantal, min of meer uit dezelfde tijd stammende, handschriften aan de Meester van Antoon van Bourgondië toe. Hiertoe behoren het frontispice van een voor Lodewijk van Gruuthuse gemaakte le livre de la propriété des choses van Bartholomaeus Anglicus (Parijs, Bibliothèque Nationale, ms. fr. 134), alle 15 miniaturen uit een voor Filips van Cleve gemaakte copie van Les Douze Dames de rhétorique (München, Bayerische Staatsbibliothek, ms. Gall. 15) en het Pembroke Getijdenboek (Philadelphia, Museum of Art, Ms. 1945-65-2).

 

Parijs, Bibliothèque Nationale

Ms fr. 2646, f. 14v, 153v, 176r

 

Ottokar Smital voegde in 1930 nog een viertal werken toe aan dit corpus: een voor Lodewijk van Gruuthuse gemaakte copie van Les Douze Dames de rhétorique (Parijs, Bibliothèque Nationale, ms. fr. 1174) (door Los Angeles-London 2003, nr. 69 beschouwd als een werkplaatsproductie), de delen III en IV van de Chroniques van Froissart (Parijs, Bibliothèque Nationale, ms. fr. 2645 en 2646) en een tweetal exemplaren van de Recueil van Lefèvre (Brussel, Koninklijke Bibliotheek, ms. 9262 en 9263).

 

Van groot belang voor de verdere studie van het werk van de Meester van Antoon van Bourgondië in het bijzonder en de Vlaamse verluchtingskunst van de 2e helft van de 15e eeuw in het algemeen, was de toeschrijving door Winkler van de belangrijkste miniaturen in het Weense Zwarte Getijdenboek aan de Meester van Antoon van Bourgondië (Wenen, cod. 1856). De Schryver identificeerde dit Zwarte Getijdenboek in 1957 als een handschrift dat door het Brugse Vrije werd geschonken aan Karel de Stoute in 1466 en waarvan vaststaat dat het in 1468 werd voltooid door de verluchter Philippe de Mazerolles. Dit zou dan betekenen dat de Meester van Antoon van Bourgondië te vereenzelvigen is met Philippe de Mazerolles.

 

Hoewel veel geschreven is over deze opvatting blijft zij uiteindelijk ook nu (2004) nog onbewezen, zodat beide meesters als aparte kunstenaarspersoonlijkheden worden behandeld in dit lexicon. Wel staat een aantal handschriften zowel onder Philippe de Mazerolles als onder de Meester van Antoon van Bourgondië genoemd, om niet partij te kiezen in deze controverse.

 

Een volgeling van de Meester van Antoon van Bourgondië was wellicht de Meester van de Londense Wavrin. Ook de Meester van het Dresdense Gebedenboek lijkt zijn leerling te zijn geweest, onder meer gelet op de taakverdeling in Gruuthuse's copie van de Froissart (Parijs, Bibliothèque Nationale, ms. fr. 2645 en 2646).

 

 

Den Haag, Koninklijke Bibliotheek, Ms. 76 F 16, f 13v, 21r, 29r, 31r, 32r

 

Catalogus

 

Berlijn, Staatsbibliothek-Preussischer Kulturbesitz

 

Ms Depot Breslau, 2, 1-2 Valerius Maximus, de Facta et dicta memorabilia, ca. 1470, verluchting door Philippe de Mazerolles/Meester van Antoon van Bourgondië en 8 kleine miniaturen door de Meester van de Brugse Genealogia deorum lit: Los Angeles-London 2003, p. 264

 

Brussel, Koninklijke Bibliotheek

 

Ms 9262 Raoul Lefevre, Recueil des Histoires de Troie, Brugge 1464, verluchting door Philippe de Mazerolles/Meester van Antoon van Bourgondië lit: Brussel 1959, nr. 112||Los Angeles-London 2003, p. 264-5

 

Ms 9263 Raoul Lefevre, Recueil des Histoires de Troie, Brugge 1464, verluchting door Philippe de Mazerolles/Meester van Antoon van Bourgondië lit: Brussel 1959, nr. 111||Los Angeles-London 2003, p. 264-5

 

Bucks, The Wormsley Library, Sir Paul Getty, K.B.E.

 

Giovanni Boccaccio, De la ruine des nobles hommes et femmes (vert. Door Laurent de Premierfait van De casibus virorum et feminarum illustrium), Brugge, 1476 of later (incunabel, gedrukt door Colard Mansion) (8 kopergravures door verluchter uit omgeving Meester van Antoon van Bourgondië, meer speciaal een verluchter nauw verwant met de Meester van het Gebedenboek van Dresden; mogelijk de Meester van de Witte Inscripties; Meester van de Getty Froissart lit: Brinkmann 1997, p. 113-121||Los Angeles-London 2003, nr. 72

 

Cambridge, University Library

 

Ms Nn 3.2 Georges Chastellain, Jean Robertet en Jean de Montferrant, les Douze Dames de rhétorique, Brugge 1467-1468, verluchting door werkplaats van Philippe de Mazerolles/Meester van Antoon van Bourgondië lit: London 1953-1954, nr. 587||Brugge 1981, nr. 110|| Cambridge 1993, nr. 51||Los Angeles-London 2003, nr. 70||Cambridge 2005, nr. 127

 

Chicago, Newberry Library

 

Ms 55.5 Jacobus de Cessolis, Liber de moribus hominum et de officiis nobilium ac popularium sive super ludo scaccorum (vert. door Jean Ferron), Brugge, ca 1460-1469 lit: Clemens & Graham 2007, p. 169-170

 

Den Haag, Koninklijke Bibliotheek

 

Ms 76 F 16 getijdenboek, Henegouwen, ca 1500 lit: Legaré 1992, p. 218, nr. 10||Brinkmann 1997, p. 219

 

Den Haag, Museum Meermanno Westreenianum

 

ms. 10 A 21 Egidius de Roya, Wereldkroniek (verluchting van de 3 grote miniaturen door de Meester van Margaretha van York (of diens volgeling de Meester van de Brugse Genealogia deorum), 10 kleine miniaturen door de Meester van Antoon van Bourgondië/Philippe de Mazerolles, terwijl ook de Girartmeester (= Dreux Jehan) en Jean Hennecart als verluchters worden genoemd lit: Brugge 2002, nr. 53||Los Angeles-London 2003, p. 264

 

Genève-Cologny, Sammlung Bodmer (Bibliotheca Bodmeriana)

 

Ms Bodmer 53 Quintus Curtius Rufus, Histoire d'Alexandre (vert. Vasco da Lucena), Brugge, ca 1470-1475 verluchting door Meester van Margaretha van York, Meester van de Brugse Genealogia deorum, Meester van Antoon van Bourgondië/Philippe de Mazerolles lit: Olschki 1932, pl. 64||Brussel 1959, nr. 233 volgeling Meester van Antoon van Bourgondië||Vielliard 1975, p. 133||Dogaer 1987, p. 97 als Gotha, Forschungsbibl., ms. I 117 door Meester van de Hiëro||McKendrick 1996, fig. 14, 16, 19

 

Milaan, Biblioteca Trivulziana

 

Ms 470 getijdenboek, verluchting door Philippe de Mazerolles/Meester van Antoon van Bourgondië

 

München, Bayerische Staatsbibliothek

 

Ms. Gall. 15 Les Douze Dames de rhétorique lit: Los Angeles-London 2003, p. 264

 

New York, Pierpont Morgan Library

 

Ms M 672-675 Jacobus de Voragine, Legenda aurea (Légende dorée in de Franse vertaling van Jean de Vignay), Brugge, ca. 1460-1470 (het 5e handschrift waarover deze oorspronkelijk 3-delige reeks is verdeeld wordt bewaard in Macon, Bibliothèque municipale ms 3 de verluchting werd verzorgd door meer dan 10 artiesten: M 675 door Willem Vrelant, de Meester van Antoon van Bourgondie: f. 74v en de Meester van Mildmay lit: www.medievalbooksofhours.com (2012, in ref. number 61||voor verdere literatuur zie onder Meester van Mildmay

 

Parijs, Bibliothèque Nationale

 

Ms fond Smith-lesouëf 73 Jacques Legrand, Livre de bonnes mœurs (ff. 1r-70v) & Guillaume de Tignonville, Dits moraux des philosophes (ff. 72r-182v), Brugge, ca 1465-1475 verluchting door de Meester van Antoon van Bourgondië lit: Boinet 1906||Parijs Brussel 2011-2012, nr. 78

 

Ms fr 134 Bartolomeus Anglicus, le livre de la propriété des choses, ca 1470, verluchting van het frontispice door Philippe de Mazerolles/Meester van Antoon van Bourgondië lit: Brugge 1981, nr. 108||Parijs Brussel 2011-2012, nr. 79

 

Ms fr 961 Johannes Tinctor, Traité du peché de vauderie, Brugge ca 1470, werkplaats van de Meester van Antoon van Bourgondië; tot deze werkplaats behoorde wellicht ook de Meester van het Dresdense Gebedenboek aan het begin van diens loopbaan, vandaar de toeschrijving in Brussel 1959, nr. 118 aan de werkplaats van de Meester van het Dresdense Gebedenboek lit: Brussel 1959, nr. 118

 

Ms fr 1174 Georges Chastellain, Jean Robertet en Jean de Montferrant, les Douze Dames de rhétorique, Brugge ca. 1465-1475, verluchting door werkplaats van Philippe de Mazerolles/Meester van Antoon van Bourgondië lit: Brugge 1981, nr. 110||Los Angeles-London 2003, nr. 69

 

Ms fr 2645 en 2646 Froissart, Chroniques, banden III en IV, verluchting door Philippe de Mazerolles/Meester van Antoon van Bourgondië, de Meester van Margareta van York en de Meester van het Gebedenboek van Dresden lit: Brugge 1981, nr. 109||Brinkmann 1997, p. 393||Los Angeles-London 2003, nr. 71

 

Philadelphia, Museum of Art

 

Ms. 1945-65-2 Pembroke Getijdenboek, Vlaanderen, Brugge, ca 1465-70, verluchting door Philippe de Mazerolles/Meester van Antoon van Bourgondië: 1e hand in die stijl: f. 109v, 142v, 161v, 171v; 2e hand in die stijl: f. 133v, 151v en Willem Vrelant: o.a. f. 27v, 31v, 51v, 55v, 58v, 61v, 64v, 68v, 73v, 83v, 101v, 120v, 186v lit: Ellis & White 1880||New York 1892, nr. 51|| Bierstadt 1895, p. 38-41||Winkler 1925, p. 82, 190 als New York, voorheen Grolier Club||Philadelphia 2001, nr. 14||Los Angeles-London 2003, p. 264 daar ten onrechte als Philadelphia, Free Library of Philadelphia, Rare Books Department, Ms. Lewis E 182

 

Rotthalmünster, Antiquariat Heribert Tenschert

 

Ms s.n. Jean Mansel, Fleur des Histoires, Vlaanderen, waarschijnlijk Brugge, c. 1475, 17 miniaturen, waarvan 8 zeer grote, door Meester van Antoon van Bourgondië en werkplaats lit: Site Tenschert (2004)

 

Wenen, Osterreichische Nationalbibliothek

Cod 1856 zwarte getijdenboek van Sforza, ca 1466 verluchting door Philippe de Mazerolles/Meester van Antoon van Bourgondië lit: Smital 1930|| Thoss 1987, nr. 14

 

Cod 2534 Jean de Wavrin, Chronique d'Angleterre, ca 1470, frontispice van Meester van Antoon van Bourgondië, rest van de verluchting door de Meester van de Kroniek van Engeland lit: Kren 1983, nr. 1|| Thoss 1987, nr. 56||nb: Winkler 1925 schrijft verluchting frontispice nog toe aan de Meester van Edward IV

 

 

Literatuur

 

Ellis & White 1880

New York 1892, nr. 51

Bierstadt 1895, p. 38-41

Boinet 1906

Winkler 1925, p. 82-85, 88-93

Smital 1930

Olschki 1932, pl. 64

London 1953-1954, nr. 587

Brussel 1959, nrs 111, 112, 118

Vielliard 1975, p. 133

Brugge 1981, nrs. 108, 109, 110, 233, kl. pl. 21, 24, 25, 26

Kren 1983, nr. 1

Dogaer 1987, p. 97, 121-124

Thoss 1987, nrs. 14, 56

Bologna 1988, p. 41, 190

Legaré 1992, p. 218, nr. 10

Cambridge 1993, nr. 51

McKendrick 1996, fig. 14, 16, 19

Brinkmann 1997, p. 113-121, 219, 393

Smeyers 1998, p. 369-372, 374, 380, 405, 409-413, 435

Philadelphia 2001, nr. 14

Brugge 2002, nr. 53

Los Angeles-London 2003, p. 264-5, nrs. 69, 70, 71, 72

Site Tenschert (2004)

Cambridge 2005, nr. 127

Clemens & Graham 2007, p. 169-170

Parijs Brussel 2011-2012, nrs. 78, 79

www.medievalbooksofhours.com (2012, in ref. number 61

 

Parijs, Bibliothèque Nationale, ms fond Smith-lesouëf 73, f. 1v val opstandige engelen

Copyright © Roel Wiechers, 2013. All Rights Reserved