Meester van de Davidscènes in het Breviarium Grimani - Master of the David Scenes in the Grimani Breviary - Maître des scènes de David dans le Breviarium Grimani

Lexicon van Boekverluchters

Rotthalmünster, Antiquariat Heribert Tenschert, Ince Blundell getijdenboek, f. 29v-30r: bewening en opdrachtgeefster in gebed (detail)

 

Meester van de Davidscènes in het Breviarium Grimani

 

Master of the David Scenes in the Grimani Breviary | Maître des scènes de David dans le Breviarium Grimani

 

Vlaams boekverluchter. Werkzaam in Brugge of Gent aan het eind van de 15e en begin 16e eeuw. Werd voor het eerst door Otto Pächt in 1966 geïdentificeerd als een aparte artistieke persoonlijkheid, waarbij zijn noodnaam werd gebaseerd op de grotendeels door hem uitgevoerde verluchting van het Leven van David in het beroemde Breviarium Grimani. De folio's f. 286v Zondeval, 288v David en Goliath, 310v David gekroond tot koning van Judea en Israel, 321v episodes uit het leven van David, 337v ecce homo, bespotting en kruisiging, 348v David en de Ark des Verbonds, 357v David prijst God, in dit handschrift zijn van zijn hand.

Venetië, Biblioteca Marciana, Ms LAT. I. 99, f. 286v: zondeval (detail)es

 

Stijlkenmerken

 

Zijn precieze tekenstijl en het soms voorkomen van fijn geschilderde figuren ten halve lengte, hebben ertoe geleid dat sommige deskundigen (Thoss 1987, nr. 71 en Thoss in: Leuven 1999, p. 55) aannemen dat de Meester van de Davidscènes werd opgeleid in het atelier van een paneelschilder, meer in het bijzonder in de werkplaats van de beroemde Vlaamse primitief Hans Memling. Ook invloeden van Simon Marmion zijn aanwezig. Interessant in dit verband is ook de omstandigheid dat de meester zich naar het schijnt onder meer specialiseerde in het schilderen van de Salvator Mundi, welke op een paneelschildering gelijkende voorstelling vaak als enig werk van zijn hand in diverse handschriften voorkomt (zo bijv. in het Manderscheid Getijdenboek, bewaard in Keulen, Collectie Renate König) (aldus Brinkmann in Keulen 2001, nr. 25, p. 390), en in het Croy-Arenberg Getijdenboek (Hamburg, Jörn Günther, Catalogus 9 (2008), nr. 23. f. 1v), terwijl voorts gewezen kan worden op een losse miniatuur met deze voorstelling van zijn hand (Les Enluminures 2005).

 

Venetië, Biblioteca Marciana, Ms LAT. I. 99, f. 337v ecce homo, bespotting, kruisiging (detail)

 

Het volwassen werk van de meester wordt echter gekenmerkt door de heldere kleuren, stevige lichaamsvormen en vloeiende verteltrant, geassocieerd met het werk van de Meester van Jacobus IV van Schotland/Gerard Horenbout, zodat de Meester van de Davidscènes wellicht diens leerling was (Los Angeles-London 2003, p. 383). Voor deze opvatting pleit ook de omstandigheid dat twee van de weinige manuscripten die blijk geven van samenwerking van de Meester van de Davidscènes met artiesten van buiten zijn eigen werkplaats, werk bevatten van de Meester van Jacobus IV van Schotland/Gerard Horenbout (te weten het Breviarium Grimani en Wenen, Osterreichische Nationalbibliothek cod 1887) (Los Angeles-London 2003, p. 384).

 

Venetië, Biblioteca Marciana, Ms LAT. I. 99, f. 337v ecce homo, bespotting, kruisiging (detail)

 

Onder de vele handschriften die aan de Meester van de Davidscènes en zijn werkplaats worden toegeschreven vallen ruim 20 (New York 2005-2006, p. 292) handschriften op door hun ingewikkelde architectuurconstructies in de randen. Kren 1983 was een van de eersten die dit opviel.

 

Een bijzonder stijlkenmerk dat vaker wordt aangetroffen in handschriften uit de werkplaats van de Meester van de Davidscènes is het plaatsen van objecten als bloemen en vogels direct op het perkament van de buitenranden van tekstpagina's, zo bijv. in het gebedenboek in Kopenhagen.

 

Kopenhagen, Kongelige Bibliotek, GKS 1605, 4, f. 26r: Jozef en de vrouw van Potiphar - f. 28r: vraatzucht

 

De Doop in de Jordaan in het Imhof gebedenboek

 

Een van de weinige vast te dateren verluchtingen van de hand van de Meester van de Davidscènes is de Doop in de Jordaan op f. 297v in het Imhof Gebedenboek uit 1511 (Londen, Sotheby’s, catalogus 21 juni 1988, lot 107). In de betreffende catalogus van Sotheby’s schreef De Hamel het werk nog toe aan Gerard Horenbout, maar in Los Angeles-London 2003, p. 449 wordt de Meester van de Davidscènes als de verluchter aangemerkt.

Londen, British Library, ms Add 18852, f. 287v-288r: Maagd en Kind - Joanna van Castilie in gebed (detail)

 

Lokalisering van de werkplaats in Brugge

 

Een tweetal argumenten kan worden aangevoerd om de werkplaats van de Meester van de Davidscènes te localiseren in Brugge: ten eerste de omstandigheid dat een drietal van de aan hem toegeschreven handschriften werden ingebonden in Brugge door de boekbinder Ludovicus Bloc, actief in Brugge van 1484 tot 1526 (Baltimore 428, Detroit 63146, König 24), en ten tweede de omstandigheid dat een aantal manuscripten werd gemaakt voor Italiaanse families die handelscontacten met Brugge hadden (Los Angeles-London 2003, p. 384). Een argument om het atelier in Gent te plaatsen is het feit dat dit de residentie was van Joanna van Castilië, een van de opdrachtgeefsters van de meester (Kren 1983, p. 61).

 

 

Parijs, Les enluminures, Getijdenboek, f. 127v-128r: Christus Salvator

 

Het Huth Getijdenboek en het Brukenthal Breviarium

 

As-Vijvers 2005 wijst op de vele ontleningen in het Brukenthal Breviarium (Sibiu, ms. 761) van miniaturen en losse motieven uit het beroemde Huth Getijdenboek (Londen, British Library, ms. add. 38126), geschilderd door Simon Marmion, De Meester van het Dresdense Getijdenboek en de Meester van de Houghton Miniaturen. Zij beargumenteert dat dit Huth Getijdenboek zich bevonden moet hebben in een Vlaams atelier ten tijde van de raadpleging door onze Meester van de Davidscenes.

 

Baltimore, Walters Arts Gallery, Ms. W 427, f. 15v: salvator mundi (detail)

 

Het psalter in Kopenhagen

 

Als in iconografisch opzicht meest innovatieve werk van onze meester kan het psalter thans bewaard in Kopenhagen worden aangemerkt. Het handschrift bevat onder meer een serie miniaturen gewijd aan de 7 doodzonden, een thema dat in de boekverluchting maar zelden wordt behandeld (zie voor een ander voorbeeld, New York, Pierpont Morgan Library, ms. 1001, geschilderd door Robinet Testard).

Morrison 2006 is van mening dat een aantal door onze meester geschilderde losse miniaturen bewaard in Altenburg en Berlijn afkomstig zijn uit dit Kopenhaagse psalter. Anne Margreet As-Vijvers betwijfelt dit en stelt dat deze miniaturen uit een getijdenboek zijn gesneden dat vroeger deel uitmaakte van de verzameling van Paul Durrieu en welk handschrift werd geveild bij Sotheby’s, 20 juni 1995, lot 109.

De Meester van Vat. Lat. 10293

 

De Meester van de Davidscènes wordt in de oudere literatuur vereenzelvigd met de Meester van Vat Lat 10293, zo genoemd naar het handschrift met deze signatuur in Vaticaanstad. Naar alle waarschijnlijkheid is echter sprake van twee te onderscheiden artistieke persoonlijkheden, en maakte de Meester van Vat. Lat. 10293 deel uit van de Werkplaats van de Meester van de Davidscènes. De Meester van Vat. Lat. 10293 specialiseerde zich klaarblijkelijk in het weergeven van ingewikkelde architectonische constructies in de randen van miniaturen.

Baltimore, Walters Arts Gallery, Ms. W 427, f. 18v: kruisiging - 26v: pinksteren - 39r: Johannes op Patmos (details)

 

Catalogus

 

Altenburg, Staatliches Lindenau Museum

 

 

Inv nr 186 (Z 2012, 1-4) 4 volbladminiaturen met Vlucht naar Egypte, Kindermoord, annunciatie, de heilige Veronica uit het psalter in Kopenhagen dan wel het Durrieu Getijdenboek in Priveverzameling, Duitsland, Gent of Brugge, ca 1515-1520 (zie verder Kopenhagen) lit: Brinkmann 1992 (2)||Morrison 2006, p. 157-159

 

Baltimore, Walters Art Gallery

 

Ms 427 getijdenboek, Brugge of Gent, ca 1500 lit: De Ricci 1935-1940, I, nr. 316||Baltimore 1949, nr. 209||Kren 1983, p. 59 nt 6||Wieck 1988, nr. 103||Randall 1997, nr. 290

 

Ms 428 getijdenboek, Brugge (?), ca 1500 (werkplaats) lit: De Ricci 1935-1940, I, nr. 315||Baltimore 1949, nr. 211||Baltimore 1957, nr. 180||Kren 1983, p. 59 nt 6||Wieck 1988, nr. 104||Randall 1997, nr. 289||Los Angeles-London 2003, p. 384 nt 12

 

Berlijn, Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Kupferstichkabinett

 

Ms germ okt 672 gebedenboek, Brugge of Gent, ca 1510-1515 lit: Los Angeles-London 2003, p. 383 noot 11

 

Min 668 volbladminiatuur met sint Marcus uit het psalter in Kopenhagen dan wel het Durrieu Getijdenboek in Priveverzameling, Duitsland, Gent of Brugge, ca 1515-1520 (zie verder Kopenhagen) lit: Brinkmann 1992 (2)

 

Brussel, Koninklijke Bibliotheek

 

Ms IV 90 zangboek van Johanna van Castilië, Brugge of Gent, ca 1511 verluchting door de Meester van de Davidscènes in het Breviarium Grimani en de Meester van het Dresdense Gebedenboek lit:

 

Ms IV 237 getijdenboek, Brugge of Gent, ca 1500

 

Ms IV 480 getijdenboek, Brugge of Gent, ca 1500 lit: Los Angeles-London 2003, p. 384 nt 17

 

Detroit, Institute of Arts

 

Ms inv 63146 getijdenboek, Brugge of Gent, ca 1500 (werkplaats) lit: Kren 1983, p. 59 nt 7||Los Angeles-London 2003, p. 384 nt 12

 

Duitsland, priveverzameling

 

Losse volbladminiatuur met presentatie in de tempel uit het psalter in Kopenhagen dan wel het Durrieu Getijdenboek in Duitsland, priveverzameling, Gent of Brugge, ca 1515-1520 (zie verder Kopenhagen)

 

Hamburg, Dr. Jörn Günther Antiquariat

 

Catalogus 9 (2008), nr. 23 Croy-Arenberg Getijdenboek, Vlaanderen (Gent?), 1505 en ca 1510-1520, verluchting door de Meester van de Gebedenboeken van omstreeks 1500; de Meester van Sir George Talbot; de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I; Meester van de Davidscènes in het Breviarium Grimani: f. 1v Salvator Mundi; latere toevoegingen lit: Jörn Günther 2008, nr. 23|| Voor nadere informatie omtrent het handschrift en nadere literatuur zie onder: Meester van Sir George Talbot

 

Kopenhagen, Kongelige Bibliotek, GKS 1605, 4, ff. 1v - 2v - 3v

 

Harvard, Houghton Library

 

Ms Richardson 8 getijdenboek, Brugge of Gent, ca 1500 lit: Kren 1983, p. 59 nt 11

 

Jena, Thüringer Universitäts- und Landesbibliothek

 

Ms 4 koorboek, Brugge of Gent, ca 1510-1515 verluchting door de Meester van de Davidscènes in het Breviarium Grimani: f. 16r, 29v, 30r, 43r; verluchter verwant met Simon Bening: f. 15v, 42v; volgeling van Gerard Horenbout: f. 8v, 29v lit: Leuven 1999, p. 53, 56, 58, nr. 13||Los Angeles-London 2003, p. 384 nt 16

 

Ms 5 koorboek, Brugge of Gent, ca 1510-1515 verluchting door de Meester van de Davidscènes in het Breviarium Grimani: f. 1v lit: Leuven 1999, p. 53, 55, nr. 14||Los Angeles-London 2003, p. 385 nt 18

 

Duitsland, priveverzameling, Losse volbladminiatuur met presentatie in de tempel (detail)

 

Keulen, Renate König Collectie

 

Francesco Petrarca, Septem Psalmi Poenitentiales, Brugge (?), ca. 1500-1510 lit: Keulen 2001, nr. 24|| Los Angeles-London 2003, p. 384 nt 12

 

Getijdenboek van Manderscheid, Brugge, ca 1515, verluchting door de Meester van de Davidsscènes in het Breviarium Grimani: f. 13v Salvator Mundi; de Meester van het Wodhull-Harberton Getijdenboek: ff. 18v Kruisiging, 101v Mariakroning, 136v Koning David; de Meester van het Dresdense Gebedenboek: f. 156v opwekking van Lazarus, en andere Vlaamse verluchters lit: Keulen 1987, nr. 73||Keulen 2001, nr. 25

 

Keulen, Renate König Collectie, Getijdenboek van Manderscheid, f. 13v: Salvator Mundi (detail)

 

Kopenhagen, Koninklijke Bibliotheek

 

Ms gks 1605,4 psalter, Gent of Brugge, ca 1515-1520 miniaturen uit dit handschrift ook in Altenburg, Berlijn en Priveverzameling, Duitsland lit: Brinkmann 1992 (2)||Los Angeles-London 2003, nr. 136||Morrison 2006, p. 157-159

 

Londen, British Library

 

Add ms 18852 Getijdenboek van Johanna van Castilië, Brugge of Gent tussen 1496 en 1506 lit: Kren 1983, nr. 7||Los Angeles-London 2003, nr. 114||Morrison 2006, p. 149-150

 

Ms add 32388 lit: Los Angeles-London 2003, p. 384 nt 3

 

Londen, Christie’s

 

Catalogus 6 juli 2011 (Arcana, III), lot 26 Imhof gebedenboek, Gent en Antwerpen, 1511 het vroegst gedateerde werk van Simon Bening; ook werk van de Meester van de David Scènes in het Breviarium Grimani: de Doop van Christus op f. 297v lit: Londen, Christie’s 6 juli 2011 (Arcana, III), lot 26||Voor verdere literatuur en afbeeldingen zie onder Simon Bening

 

Londen, Sotheby’s

 

Catalogus 20 juni 1995, lot 109 Durrieu-getijdenboek, Gent of Brugge, ca 1510 verluchting door Meester van British Library ms. Add. 15677: kalender en Meester van de Davidscènes in het Breviarium Grimani (mogelijk ook ontbrekende miniaturen in Berlijn, Altenburg en Priveverzameling, Duitsland) lit: Sotheby’s 20 juni 1995, lot 109

 

Catalogus 6 juli 2000, lot 77 met bijlage Capricorn getijdenboek, Brugge ca 1525-30 verluchting door de Meester van de Davidscènes in het Breviarium Grimani; de Meester van Karel V; Simon Bening lit: Sotheby’s catalogus 6-7-00, p. 78-79 + aparte catalogus (lot 77)

 

Londen, Wallace Collectie

 

Ms 319 lit: Los Angeles-London 2003, p. 384 nt 3

 

Milaan, Biblioteca Ambrosiana

 

Ms S.P.II.189 getijdenboek

 

New York, Public Library

 

Ms 118 getijdenboek, Brugge, ca 1500 werkplaats van de Meester van de Davidscènes in het Breviarium Grimani lit: New York 2005-2006, nr. 65

 

Neuchatel, Bibliotheque Publique et Universitaire

 

Ms A.F.A. 28 getijdenboek

 

New Haven, Yale University, Beinecke Rare Book and Manuscript Library

 

Ms 287 getijdenboek, Brugge of Gent, ca 1500 lit: Kren 1983, p. 59 nt 4

 

Oxford, Bodleian Library

 

Ms Douce 8 getijdenboek, Brugge of Gent, ca 1500 lit: Kren 1983, p. 59 nt 13

 

Ms Douce 12 getijdenboek, Brugge of Gent, ca 1500 lit: Kren 1983, p. 59 nt 13

 

Ms Douce 112, Brugge of Gent ca 1515-1520 lit: Los Angeles-London 2003, nr. 137||Morrison 2006, p. 152-153

 

Ms Douce 256 getijdenboek, 1510-1515 lit: Leuven 1999, p. 54 fig. 2||Los Angeles-London 2003, p. 383 noot 11

Oxford, Bodleian Library, Ms Douce 112, f. 19v: pinksteren (detail)

 

Parijs, Bibliothèque Nationale

 

Ms fr 19059 handschrift gedateerd 1514 lit: Los Angeles-London 2003, p. 383, 385 nt 19

 

Ms lat 10555 getijdenboek lit: Kren 1983, p. 59 nt 5

 

Parijs, Les Enluminures

 

Website 2005 Losse miniatuur met de Salvator Mundi, Gent?, ca 1510-20 lit: http://www.lesenluminures.com (2005)

 

Parijs, Musée du Petit Palais

 

Ms dutuit 36 getijdenboek, Brugge of Gent, ca 1500 lit: Leuven 1999, p. 53 fig 1||Los Angeles-London 2003, p. 384 nt 3

 

Poitiers, Bibliothèque municipale

 

Ms 57/269 getijdenboek, Brugge ca 1480/1485 en Brugge ca 1510 verluchting door de Meester van de Davidscènes in het Breviarium Grimani en de Meester van de Gebedenboeken van omstreeks 1500; op f. 51 is later toegevoegd een van de hand van de Meester van het Dresdense Gebedenboek afkomstige miniatuur uit het La Flora Getijdenboek uit Napels lit: Brinkmann 1997, p. 393

 

Rotthalmünster, Antiquariat Heribert Tenschert

 

Ince-Blundell Getijdenboek, o.a. f. 29v bewening, 30r opdrachtgeefster in gebed, 141v Maagd en Kind, 142r opdrachtgeefster in gebed, Brugge of Gent ca 1510 lit: Christie’s 23 november 1998, lot 11||Los Angeles-London 2003, nr. 115

 

San Marino, Huntington Library

 

Ms HM 1174 getijdenboek, Vlaanderen (Brugge?), eind 15e, begin 16e eeuw, met o.a. een afb. van de voedende maagd naar een archetype van Rogier van der Weyden lit: Kren 1983, p. 59 nt 12

 

Sibiu (Roemenië), Museu Brukenthal

 

Ms 761 Brukenthal Breviarium, Brugge, eind 15e, begin 16e eeuw, verluchting door de Meester van de Davidscènes in het Breviarium Grimani, de Meester van de Gebedenboeken van omstreeks 1500, de Meester van Vat. Lat. 10293: merendeel van de architectonische randen en 2 andere leden van de werkplaats van de Meester van de Davidscènes lit: As-Vijvers 2005, als ca 1495||Morrison 2006, p. 150-1, als na 1506

 

Vaticaanstad, Biblioteca Apostolica Vaticana

 

Ms vat lat 10293 getijdenboek, Gent of Brugge, ca 1500 lit: Kren 1983, p. 59 nt 10||Biblioteca Apostolica Vaticana 1992, p. 278-281||Brinkmann 1992 (2)

 

Venetië, Biblioteca Marciana

 

Ms lat I. 99 Breviarium Grimani, Gent en Brugge ca 1515-1520, verluchting door Alexander Bening/alias de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I; Simon Bening; Gerard Horenbout/alias de Meester van Jacobus IV van Schotland; de Meester van de Davidscènes in het Breviarium Grimani: o.a. f. 286v Zondeval, 288v David en Goliath, 310v David gekroond tot koning van Judea en Israel, 321v episodes uit het leven van David, 337v ecce homo, bespotting en kruisiging, 348v David en de Ark des Verbonds, 357v David prijst God; Gerard David lit: Salmi & Mellini 1972||Breviario Grimani 1973||Italian Libraries 1997, p. 258-259||Walther 2001, p. 412-15||Los Angeles-London 2003, nr. 126||Morrison 2006, p. 153-157||Voor verdere literatuur zie onder: Alexander Bening

 

Venetië, Biblioteca Marciana, Ms LAT. I. 99, f. 357v: David prijst God (detail)

 

Venetië, Museo Correr

 

Ms V 4 getijdenboek, Brugge of Gent, ca 1500 lit: Kren 1983, p. 59 nt 9

 

Ware, Saint Edmunds College

 

Getijdenboek, Brugge of Gent ca 1510 lit: Los Angeles-London 2003, nr. 116

 

Wenen, Osterreichische Nationalbibliothek

 

Cod 1875 getijdenboek van koning Ferdinand I, Brugge of Gent, ca 1500-1530, miniatuur op fol. 184v Opwekking van Lazarus door de Meester van de Davidscènes in het Breviarium Grimani lit: Brussel 1962, nr. 74||Thoss 1987, nr. 89||Los Angeles-London 2003, p. 383 nt 11

 

Cod 1887 getijdenboek, Brugge of Gent, ca 1500-1510 lit: Brussel 1962, nr. 58||Thoss 1987, nr. 71||Los Angeles-London 2003, p. 384 nt 15

 

Cod 2032 getijdenboek, Brugge of Gent, ca 1500 lit: Kren 1983, p. 59 nt 8

 

Cod 2579 verzameling historische en moralistische teksten, Brugge of Cent, ca 1514-1527 lit: Brussel 1962, nr. 50||Thoss 1987, nr. 66||Los Angeles-London 2003, p. 383 nt 11

 

Literatuur

 

De Ricci 1935-1940, I, nrs. 315, 316

Baltimore 1949, nrs. 209, 211

Baltimore 1957, nr. 180

Brussel 1962, nrs. 50, 58, 74

Pächt & Alexander 1966, I, 30

Salmi & Mellini 1972

Breviario Grimani 1973

Kren 1983, p. 59-62, nr. 7

Thoss 1987, nrs. 66, 71, 89

Keulen 1987, nr. 73

Wieck 1988, nrs. 103, 104

Biblioteca Apostolica Vaticana 1992, p. 278-281

Brinkmann 1992 (2)

Sotheby’s 20 juni 1995, lot 109

Italian Libraries 1997, p. 258-259

Randall 1997, nr. 290

Smeyers & Van der Stock 1997, p. 18, 25, 31

Brinkmann 1997, p. 393

Smeyers 1998, p. 428-429

Christie’s 23 november 1998, lot 11

Leuven 1999, p. 53-58, nrs. 13, 14

Sotheby’s catalogus 6-7-00, p. 78-79 + aparte catalogus (lot 77)

Walther 2001, p. 412-415

Keulen 2001, nrs. 24, 25

Los Angeles-London 2003, p. 383-4, nrs. 114, 115, 116, 126, 136, 137, 139

http://www.lesenluminures.com (2005)

As-Vijvers 2005

New York 2005-2006, nr. 65

Morrison 2006

Jörn Günther 2008, nr. 23

Christie’s 6 juli 2011 (Arcana, III), lot 26

Copyright © Roel Wiechers, 2013. All Rights Reserved