(Meesters) Zwarte Ogen

Lexicon van Boekverluchters

 

Baltimore, Walters Art Gallery, Ms. W 175, f. 85v (detail)

 

 

 

 

Meesters met de Zwarte Ogen

 

Groep van Noord-Nederlandse boekverluchters, werkzaam aan het einde van de bloeiperiode van de Noord-Nederlandse boekverluchtingskunst rond 1490-1520. De Zwarte-Ogen Meesters zijn de belangrijkste en verreweg meest succesvolle verluchters van deze periode. Zij ontlenen hun naam aan de diepliggende ogen met zwarte oogkassen die zij aanbrachten bij de door hen geschilderde figuren. Hun handschriften zijn rijkelijk versierd, voorzien van uitgebreide cycli illustraties en een nieuw soort marge-decoratie afgeleid van de Gent-Brugse strooiranden. Ruim 60 handschriften kunnen aan deze verluchters worden toegeschreven, verdeeld in de volgende 5 groepen:

 

 

Baltimore, Walters Art Gallery, Ms W 175, f. 122r: Christus met donoren (detail)

 

 

1.Bezborodko groep, waarbij de handschriften worden gerangschikt rond het Bezborodko getijdenboek. Kwalitatief zijn deze verluchters de beste (zie verder onder Meesters van het Bezborodko getijdenboek).

 

2.Marciana groep, welke grootste groep haar naam ontleent aan een getijdenboek dat wordt bewaard in de Biblioteca Nazionale Marciana in Venetië (ms It I 35). Deze groep wordt gekenmerkt door een haast overdadige versiering, met gebruikmaking van de Gent-Brugse strooiranden. De belangrijkste meester van deze groep is de Meester van Cornelis Croesinck (zie aldaar). Daarnaast behoren ook de Meesters van Catharina van Wassenaer tot deze groep (zie aldaar).

 

3.Robinson groep, zo genoemd naar een klein handschrift dat zich voorheen in de Robinson collectie te Londen bevond (thans Rotthalmünster, Antiquariat Heribert Tenschert Catalogus Leuchtendes Mittelalter VI (1994), nr. 40). De stijl van deze werken vormt haast een parodie op zichzelf, met bolle, uitpuilende gezichten en zeer zware schaduwen rond de ogen.

 

4.Margaret van Oostenrijk-groep, zo genoemd naar het zogenaamd voor haar gemaakt getijdenboek (Londen, Sotheby’s 17 juni 2003, lot 36), wellicht gemaakt in de Zuidelijke Nederlanden, en daarom ook wel genoemd: Zuidelijke Groep. Dit waarschijnlijk in Utrecht rond 1510 verluchtte getijdenboek bevat een opmerkelijk groot aantal miniaturen (meer dan 135) en valt met name op door de in grote gevarieerdheid uitgevoerde randen. De catalogus van Sotheby’s spreekt van een volledige galerij van laatmiddeleeuwse schilderkunst, opgenomen in een enkel boek.

 

5.Engelse groep, waarbij de stijl van de Zwarte-Ogen Meesters ook in Engeland navolging vond. Een van de handschriften van deze groep is een in Keulen bewaard gebleven graduaal (ms bu 93).

 

Zowel de tijd waarin de Zwarte-Ogen Meesters werkten als de plaats waar zij hun activiteiten uitoefenden is slechts bij benadering te bepalen. De handschriften zijn of kunnen worden gedateerd tussen ongeveer 1490 en 1515. De meeste groepen werkten in het graafschap Holland, maar ook Vlaanderen (groep 4) en Engeland (groep 5) behoorden uiteindelijk tot hun werkterrein.

 

 

 

Baltimore, Walters Art Gallery, Ms W 175

f. 115v: Kruisiging (detail)

 

 

Amsterdam, Bibliotheca Hermetica Philosophica

 

BPH 2 getijdenboek, Zuid-Holland, 1491, verluchting door de Meesters van het Bezborodko Getijdenboek: alle miniaturen m.u.v. de 3 miniaturen op p. 210, 236 en 266, welke geschilderd zijn door de Meester van James 146 (groep 1) lit: Broekhuijsen & Korteweg 1989, p. 66, 75||Utrecht/New York 1989, nr. 99||Broekhuijsen 1991, p. 403, 405-6||Broekhuijsen 2009, cat. nr. 1||Wüstefeld & Korteweg 2009, nr. 19

 

BPH 63 Getijdenboek (groep 2), Utrecht, 1491 lit: Broekhuijsen & Korteweg 1989, p. 68||König 1989 (1), nr. 41||Broekhuijsen 2009, cat. nr. 44|| Wüstefeld & Korteweg 2009, nr. 20

-BPH 151 getijdenboek, Utrecht, ca 1460-70: de Meester van Gijsbrecht van Brederode; Noord-Nederland, ca 1510: toegevoegde miniaturen door een van de Meesters van de Zwarte Ogen (groep 4) lit: Sotheby’s 18 juni 1991, lot 135||Wüstefeld 1993, p. 143, 221, nt. 22||Broekhuijsen 2009, nr. 64||Wüstefeld & Korteweg 2009, nr. 2

 

Antwerpen, Museum Plantin-Moretus

 

Ms 14.7 getijdenboek, Noord-Nederland, 1489 (groep 1) lit: Byvank/Hoogewerff 1925, nrs. 161||Brussel 1971, nr. 77||Broekhuijsen 1991, p. 403, nt. 3||Broekhuijsen 2009, cat. nr. 2||Watteeuw & Reynolds 2013, nr. 51

 

Ms 14.12 getijdenboek, Noord-Nederland, ca 1480-1500 (groep 2) lit: Byvank/Hoogewerff 1925, nr. 160||Brussel 1971, nr. 76||Den Haag 1980, p. 193||Nijmegen 1984, nr. 26||Broekhuijsen 2009, cat. nr. 16||Watteeuw & Reynolds 2013, nr. 49

 

Baltimore, Walters Art Gallery

 

Ms W 175 getijdenboek, Noord-Nederland, ca 1500 (groep 2) lit: De Ricci 1935-1940, I, p. 777, nr. 129

Bloomington, University of Indiana, Lilly Library

Ricketts ms 133, 1491 (groep 1) lit: Broekhuijsen 1991, p. 403, nt. 3

 

Brussel, Koninklijke bibliotheek

 

Ms IV 216 getijdenboek, ca 1490 (groep 1) lit: Brussel 1971, nr. 53||Utrecht/New York 1989, nr. 100

 

Den Haag, Koninklijke Bibliotheek

 

Ms 76 F 31, getijdenboek (groep 1, samen met 1 van de Meesters van Hugo Jansz. Van Woerden en andere verluchter) lit: Utrecht/New York 1989, p. 286 Voor verdere literatuur zie onder: Meesters van Hugo Jansz. Van Woerden

 

Ms 76 G 9 getijdenboek (groep 2), Noord-Nederland, ca 1490 lit: Vogelsang 1899, p. 30, 90, 112||Byvank/Hoogewerff 1925, nr. 179||Byvanck 1931 (1), p. 40||Byvanck 1937, p. 111, 136, 137||Den Haag 1950, nr. 55||Enschede 1950, nr. 52||Brussel 1971, nr. 55||Den Haag 1980, p. 193||Den Haag 1983, nr. 74||Gouda 1986, nr. 306||König 1989 (1), p. 258

 

Ms 76 G 16 (groep 1) getijdenboek, Noord-Nederland, ca 1490 lit: Vogelsang 1899, p. 30, 90, 112||Byvank/Hoogewerff 1925, nr. 162||Byvanck 1931 (1), p. 40||Byvanck 1937, p. 111, 137||Den Haag 1950, nr. 51||Enschede 1950, nr. 48||Brussel 1971, nr. 54||Den Haag 1980, nr. 79||Gouda 1986, nr. 307||Broekhuijsen 1991, p. 403, nt. 3

 

Ms 135 E 19 getijdenboek, Noord-Nederland, ca 1490-1495 (groep 2) lit: Den Haag 1980, nr. 77||Utrecht/New York 1989, nr. 102

 

Ms 135 E 45 Bezborodko getijdenboek, Noord-Nederland, 1490 (groep 1) lit: Den Haag 1980, nr. 78||Utrecht/New York 1989, p. 285

 

Keulen, Erzbischöfliches Diözesan-Museum

 

Ms Bu 93 graduaal, Engeland, ca 1500 (groep 5) lit: Utrecht/New York 1989, p. 286

 

Kopenhagen, Koninklijke bibliotheek

 

Ms GL kgl saml 1607 qu getijdenboek, ca 1500-1510 (groep 4)

Leiden, Universiteitsbibliotheek

 

Ms BPL 3091 getijdenboek van Catharina van Wassenaer (groep 2) (1 los blad met 2 miniaturen in Londen, Sotheby’s, 18 juni 1991, lot 39), Noord-Nederland, ca 1514 lit: Utrecht/New York 1989, p. 286||Sotheby’s 18 juni 1991, in lot 39

 

Leeds, University Library

 

Brotherton Collection ms 7 getijdenboek, ca 1500-1510 (groep 4; samen met Meester van het Adair getijdenboek) lit: Utrecht/New York 1989, nr. 97

 

Londen, British Library

 

Ms add 19917 handschrift (groep 2), Noord-Nederland, ca 1490 lit: Den Haag 1980, p. 193||König 1989 (1), p. 258

 

Ms add 20859 lit: Den Haag 1980, p. 193

 

Ms Harley 2838 Speculum humanae salvationis, Londen, ca 1500 (groep 5) lit: London 2011-2012, nr. 38

 

Ms Royal 2 B XIII gospel lectionarium, Londen, 1508 (groep 5) lit: London 2011-2012, nr. 42

 

Londen, Robinson Collection

 

Gebedenboek (groep 3) lit: Utrecht/New York 1989, p. 286

 

Londen, Sotheby’s

 

Catalogus 18 juni 1991, lot 39 Los blad met 2 miniaturen, rectozijde: hl. Hieronymus, versozijde: hl. Hubertus, afkomstig uit het getijdenboek van Catharina van Wassenaer, thans Leiden, Universiteitsbibliotheek, Noord-Nederland, ca 1514 lit: Sotheby’s 18 juni 1991, lot 39

 

Catalogus 18 juni 2002, lot 59 getijdenboek, met f. 89v pinksteren, 109r kruisiging, 148r laatste oordeel en 173v zielen in het hellevuur, Noord-Nederland, ca 1490-1500 lit: Sotheby’s 18 juni 2002, lot 59

 

Catalogus 17 juni 2003 (Ritman, 3) Lot 36 Zogenaamde Getijdenboek van Margaret van Oostenrijk, Noord-Nederland, waarschijnlijk Utrecht, ca 1510 (groep 4) lit: Utrecht/New York 1989, p. 286||Sotheby’s 17 juni 2003 (Ritman, 3), lot 36

 

New York, Pierpont Morgan Library

 

Ms G 5 lit: Den Haag 1980, p. 193

 

Ms M 156 lit: Den Haag 1980, p. 193

 

Ms M 704 lit: Den Haag 1980, p. 193

 

Ms M 1078 getijdenboek van Cornelis Croesinck en Hildegard van Alkemade, ca 1494 (groep 2) lit: Utrecht/New York 1989, nr. 101

 

New York, Stillman Collection

 

Getijdenboek, Noord-Nederland, ca 1490 (groep 2) lit: Utrecht/New York 1989, nr. 103

 

Oxford, Bodleian Library

 

Ms Buchanan f.1 (groep 1) lit:Broekhuijsen 1991, p. 403, nt. 3

 

Oxford, Christ Church

 

Ms 179 Ordinances van de Confraternity of the Immaculate Conception, Londen, ca 1503-1517 (groep 5) lit: London 2011-2012, nr. 39

 

Princeton, University Library

 

Ms Garrett 53 (groep 1) lit:Broekhuijsen 1991, p. 403, nt. 3

 

Rotthalmünster, Antiquariat Heribert Tenschert

 

Catalogus Leuchtendes Mittelalter VI (1994), nr. 40 passionaal, Noord-Nederland, ca 1476 (groep 3), bevat 30 paginagrote miniaturen en 32 grote initialen, bevond zich in de verzameling Robinson, waarmee dit handschrift naamgevend is voor deze groep lit: Robinson catalogus 1953, Rare Books and Manuscripts, p. 136-8|| Utrecht/ New York 1989, p. 286||Sotheby’s 23 juni 1992, lot 82||König 1994, nr. 40

Stockholm, Kungliga Bibliotek

 

Ms A 230 (groep 1) lit:Utrecht/New York 1989, p. 285

 

Utrecht, Universiteitsbibliotheek

 

Ms 3 A 2 Weesper Misaal, Noord-Nederland, ca 1490 lit: Van der Horst 1989, nr. 119

 

Venetië, Biblioteca Nazionale Marciana

 

Ms It. I 35 handschrift (groep 2), Noord-Nederland, ca 1490 lit: Utrecht/New York 1989, p. 285

 

Londen, British Library, ms. Harley 2838, f. 5r: Adam en Ark van Noach

 

 

Literatuur

 

Vogelsang 1899, p. 30, 90, 112

Byvank/Hoogewerff 1925, nrs. 160, 161, 162, 179

Byvanck 1931 (1), p. 40

De Ricci 1935-1940, I, p. 777, nr. 129

Byvanck 1937, p. 111, 136, 137

Den Haag 1950, nrs. 51, 55

Enschede 1950, nrs. 48, 52

Robinson catalogus 1953, Rare Books and Manuscripts, p. 136-8

Brussel 1971, nrs. 53, 54, 55, 76, 77

Den Haag 1980, nrs. 77, 78, 79

Den Haag 1983, nr. 74

Nijmegen 1984, nr. 26

Gouda 1986, nrs. 306, 307

Broekhuijsen & Korteweg 1989, p. 66, 68, 75

Utrecht/New York 1989, p. 285-286, nrs. 97, 99, 100, 101, 102, 103

Van der Horst 1989, nr. 119

König 1989 (1), nr. 41, p. 252-258

Broekhuijsen 1991

Sotheby’s 18 juni 1991, lots 39, 135

Sotheby’s 23 juni 1992, lot 82

König 1994, nr. 40

Broekhuijsen 1997

Sotheby’s 18 juni 2002, lot 59

Sotheby’s 17 juni 2003 (Ritman, 3), lot 36

Broekhuijsen 2009, cat. nrs. 1, 2, 16, 44, 64

Wüstefeld & Korteweg 2009, nrs. 2, 19, 20

London 2011-2012, nrs. 38, 39, 42

Watteeuw & Reynolds 2013, nr. 49, 51

 

 

Londen, British Library, ms. Harley 2838, f. 4v: zondeval en verdrijving uit paradijs f. 33v: mond van de hel en Mozes f. 34r: Abraham en Lot

Copyright © Roel Wiechers, 2013. All Rights Reserved